Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) trong những năm gần đây đã và đang tạo ra nhiều thay đổi lớn trong hoạt động kinh doanh, truyền thông và đời sống xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích , AI cũng đang bị lợi dụng như một công cụ phạm tội mới với mức độ tinh vi ngày càng cao. Nhiều hành vi sử dụng AI giả giọng nói, hình ảnh gây thiệt hại không chỉ về tài sản mà còn xâm phạm nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm, uy tín, quyền riêng tư và an toàn pháp lý của cá nhân, tổ chức.
Sử dụng AI giả giọng nói, hình ảnh để lừa đảo, bôi nhọ sẽ bị xử lý hình sự
Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 số 134/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/3/2026 (Luật Trí tuệ nhân tạo 2025). Đây là đạo luật đầu tiên của Việt Nam điều chỉnh trực tiếp hoạt động phát triển, triển khai, và sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo, đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng trong hành lang pháp lý đối với việc phát triển và ứng dụng AI tại Việt Nam, chính thức xác lập khái niệm AI và định hướng quản lý việc ứng dụng AI theo nguyên tắc an toàn, quản trị rủi ro, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Về bản chất, dùng công nghệ sử dụng AI giả giọng nói, hình ảnh, giọng nói, video là việc sử dụng mô hình AI để tạo ra hoặc chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh, giọng nói, khuôn mặt, cử chỉ, video, ngữ điệu, biểu cảm theo hướng khiến người khác tin rằng đó là dữ liệu thật hoặc phát ngôn thật của một người có thật.
Trong thực tế, các hành vi thường gặp gồm: Giả giọng nói người thân/người quen để yêu cầu chuyển tiền gấp; Giả danh lãnh đạo doanh nghiệp, kế toán trưởng, nhân viên ngân hàng để yêu cầu thanh toán; Dựng video giả có nội dung nhạy cảm nhằm bôi nhọ, hạ nhục hoặc tống tiền; Giả hình ảnh, giả phát ngôn của cá nhân/tổ chức để tạo scandal hoặc gây áp lực dư luận; Dùng AI để tạo “chứng cứ giả” nhằm vu khống người khác trong quan hệ dân sự, thương mại, lao động hoặc thậm chí trong tố tụng.
Điểm đặc biệt nguy hiểm của hành vi này là: AI không chỉ tạo ra “thông tin sai”, mà còn tạo ra “cảm giác thật”. Nạn nhân thường bị đánh lừa không phải chỉ bởi nội dung, mà bởi dấu hiệu nhận diện vốn trước đây được coi là đáng tin cậy như giọng nói, khuôn mặt, video trực tiếp, biểu cảm hoặc ngữ cảnh quen thuộc.
Dưới góc độ pháp lý hình sự, đây chính là điểm khiến hành vi sử dụng sử dụng AI trở nên nguy hiểm hơn so với các thủ đoạn giả mạo truyền thống về: mức độ tinh vi cao hơn, khả năng gây nhầm lẫn mạnh hơn, phạm vi lan truyền rộng hơn và hậu quả pháp lý có thể lớn hơn.
Nếu một người sử dụng AI giả giọng nói, khuôn mặt, video call, hình ảnh hoặc giả danh tính nhằm làm cho người bị hại tin rằng họ đang giao dịch với người thật, từ đó tự nguyện chuyển tiền hoặc giao tài sản, thì bản chất pháp lý của hành vi này vẫn là dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Trường hợp này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Như vậy, AI không làm thay đổi bản chất tội phạm, mà chỉ làm cho thủ đoạn gian dối trở nên tinh vi, xảo quyệt hơn và có thể làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi.
Dùng AI để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản được thực hiện hoàn toàn trên không gian mạng: Dấu hiệu của Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290 BLHS)
Bên cạnh Điều 174 BLHS, trong những trường hợp mà hành vi chiếm đoạt tài sản được thực hiện chủ yếu hoặc hoàn toàn thông qua mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét thêm dấu hiệu của Điều 290 BLHS – Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.
Nói cách khác, nếu AI chỉ là một mắt xích trong toàn bộ hành vi phạm tội trên môi trường số, thì việc định tội có thể không dừng lại ở “lừa đảo truyền thống”, mà có thể xem xét dấu hiệu tại Điều 290 BLHS, tùy hành vi, công cụ được sử dụng và bản chất pháp lý của phương thức chiếm đoạt.
Không phải mọi hành vi giả mạo bằng AI đều nhằm chiếm đoạt tài sản. Trong thực tế, một số đối tượng sử dụng AI để dựng clip phản cảm, ghép ảnh nhạy cảm, giả giọng nói có nội dung không phù hợp đạo đức, nhạy cảm hoặc phát tán video giả nhằm làm cho nạn nhân bị xấu hổ, bị hạ nhục, bị tổn thương tinh thần nghiêm trọng trước gia đình, cơ quan, cộng đồng hoặc trên mạng xã hội.
Trong những trường hợp này, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 155 BLHS – Tội làm nhục người khác. Bản chất của tội danh này là hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác.
Nghiêm trọng hơn, AI còn được dùng để tạo ra thông tin giả nhằm làm cho người khác tin là thật, gây thiệt hại đến danh dự, uy tín, quyền và lợi ích hợp pháp của nạn nhân, hành vi có thể bị xem xét Tội vu khống theo Điều 156 BLHS khi có hành vi: bịa đặt thông tin; lan truyền điều biết rõ là sai sự thật; bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền.
Cụ thể như: Dựng video giả khiến người xem tưởng rằng nạn nhân nhận hối lộ, ngoại tình, phát ngôn phản cảm hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật; tạo file ghi âm trí tuệ nhân tạo giả để làm như nạn nhân đã thừa nhận một hành vi sai phạm; tạo hình ảnh, clip, đoạn chat giả bằng trí tuệ nhân tạo rồi gửi cho cơ quan, đối tác, khách hàng hoặc cơ quan tố tụng nhằm hạ uy tín hoặc gây bất lợi pháp lý cho nạn nhân.
Một dạng nguy hiểm khác là: đối tượng tạo hoặc sử dụng clip trí tuệ nhân tạo (AI) giả, hình ảnh nhạy cảm giả, ghi âm giả, sau đó đe dọa phát tán cho gia đình, cơ quan, đối tác hoặc cộng đồng mạng nếu nạn nhân không chuyển tiền. Trong trường hợp này, mục tiêu không còn chỉ là bôi nhọ, mà là uy hiếp tinh thần để chiếm đoạt tài sản. Khi đó, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 170 BLHS – Tội cưỡng đoạt tài sản.
Từ góc độ thực tiễn hành nghề, trong các vụ việc liên quan đến AI, người bị hại càng chậm xử lý thì nguy cơ mất dấu vết điện tử càng cao. Do đó, ngay khi phát hiện mình bị giả mạo hoặc bị dùng AI để lừa đảo, bôi nhọ, tống tiền, cần thực hiện ngay các bước sau:
Bizlawyer luôn đồng hành cùng cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp trong việc tư vấn, xử lý các tranh chấp, hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Chúng tôi luôn là điểm tựa pháp lý vũng chắc bảo vệ danh dự, uy tín và quyền lợi hợp pháp của Qúy khách hàng trước các rủi ro phát sinh từ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.
