Không áp dụng tình tiết tăng nặng “phạm tội 02 lần trở lên” nếu đã là tình tiết định khung hình phạt

Phạm tội 02 lần trở lên là tình tiết vừa có thể là dấu hiệu định khung hình phạt, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp theo Bộ luật Hình sự. Bài viết phân tích quy định pháp luật và hướng dẫn mới của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao để làm rõ khi nào tình tiết này không được áp dụng là tình tiết tăng nặng.

Trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự, việc xác định và áp dụng các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc quyết định hình phạt. Tuy nhiên, không ít trường hợp cùng một tình tiết vừa là dấu hiệu định khung hình phạt của tội phạm, vừa thuộc các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52 Bộ luật Hình sự, dẫn đến những cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất.

1. Phạm tội 02 lần trở lên được quy định như thế nào trong Bộ luật Hình sự?

Điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định “phạm tội 02 lần trở lên” là một trong những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Đồng thời, nhiều tội danh quy định tại Bộ luật Hình sự, đây cũng là tình tiết định khung hình phạt.

Khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định:

“Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng.”

Quy định này thể hiện nguyên tắc, tình tiết đã được sử dụng để xác định tội danh hoặc xác định khung hình phạt không được tiếp tục sử dụng làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự khi quyết định hình phạt.

2. Vướng mắc trong thực tiễn áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên”

Thực tiễn áp dụng phát sinh vướng mắc trong trường hợp người phạm tội đồng thời thuộc nhiều tình tiết định khung ở các khoản khác nhau của cùng một điều luật. Trong đó, tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” là tình tiết định khung tại khoản có mức hình phạt thấp hơn, nhưng người phạm tội còn thuộc trường hợp có tình tiết định khung khác làm căn cứ áp dụng khoản có khung hình phạt nghiêm khắc hơn.

(Ảnh minh hoạ)

Từ đó xuất hiện quan điểm cho rằng, nếu tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” không được sử dụng để xác định khoản của điều luật áp dụng thì vẫn có thể được xem là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự năm 2015 khi quyết định hình phạt.

3. Hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán về việc không áp dụng tình tiết tăng nặng

Để thống nhất áp dụng pháp luật, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/6/2025. Theo đó, tại điểm a khoản 2 Điều 5 Nghị quyết quy định:

“Tình tiết định khung đồng thời là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 52 của Bộ luật Hình sự mà không cùng một khoản định khung của điều luật thì áp dụng tình tiết định khung cao nhất và các tình tiết còn lại không coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.”

Theo hướng dẫn này, khi một hoặc nhiều tình tiết vừa là dấu hiệu định khung hình phạt vừa thuộc các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự, Tòa án chỉ sử dụng các tình tiết đó để xác định khung hình phạt. Trường hợp có nhiều tình tiết định khung ở các khoản khác nhau của cùng một điều luật thì áp dụng khoản có khung hình phạt cao nhất; các tình tiết định khung còn lại không được tiếp tục sử dụng làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Nội dung này tiếp tục được Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội làm rõ tại Công văn số 4557/RKN-TPT1 ngày 04/5/2026 về việc rút kinh nghiệm trong áp dụng các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Công văn nêu ví dụ: bị cáo thực hiện hành vi tham ô tài sản nhiều lần với tổng số tiền chiếm đoạt là 01 tỷ đồng. Trường hợp này đồng thời thỏa mãn tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” quy định tại điểm c khoản 2 Điều 353 Bộ luật Hình sự và tình tiết “chiếm đoạt tài sản trị giá từ 01 tỷ đồng trở lên” quy định tại điểm a khoản 4 Điều 353 Bộ luật Hình sự. Do khoản 4 Điều 353 quy định khung hình phạt cao hơn, nên bị cáo bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điểm a khoản 4 Điều 353 Bộ luật Hình sự. Tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” không được tiếp tục áp dụng là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Kết luận

Từ các hướng dẫn nêu trên có thể khẳng định rằng, tình tiết đã được Bộ luật Hình sự quy định là dấu hiệu định khung hình phạt thì không được sử dụng để làm căn cứ tăng nặng trách nhiệm hình sự. Nguyên tắc này nhằm tránh việc một tình tiết bị tính hai lần khi quyết định hình phạt, qua đó bảo đảm tính khách quan, công bằng và thống nhất trong thực tiễn xét xử hình sự.

Trong trường hợp cần hỗ trợ chuyên sâu, Quý khách hàng vui lòng liên hệ:

Luật sư Tư vấn – Tranh tụng: Phạm Anh Hùng

• – Email: info@bizlawyer.vn
• – Điện thoại: 0868 851 900

Trân trọng./.