Áp dụng án lệ trong giải quyết tranh chấp dân sự – Những điểm mới từ các án lệ có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 và những vấn đề cần lưu ý

Ngày 25/6/2026, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Quyết định công bố các án lệ mới và các án lệ mới này chính thức có hiệu lực áp dụng từ ngày 01/7/2026. Việc tiếp tục phát triển hệ thống án lệ không chỉ phản ánh yêu cầu hoàn thiện pháp luật thông qua thực tiễn xét xử mà còn góp phần nâng cao tính ổn định, thống nhất và dự báo của hoạt động giải quyết tranh chấp. Đối với các tranh chấp dân sự, kinh doanh, thương mại, nhiều lập luận pháp lý được xác lập trong các án lệ mới có thể tác động trực tiếp đến việc xác định quyền, nghĩa vụ của các bên, phương pháp đánh giá chứng cứ cũng như cách thức áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự và Bộ luật Tố tụng dân sự trong từng vụ việc cụ thể.

I. Những điểm mới trong đợt công bố án lệ năm 2026

Ngày 29/5/2026, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quyết định số 162/QĐ-CA công bố 08 án lệ mới, có hiệu lực áp dụng từ ngày 01/7/2026. Đây là đợt công bố án lệ tiếp tục khẳng định vai trò của án lệ trong việc thống nhất áp dụng pháp luật, nâng cao chất lượng xét xử và tăng cường tính dự báo của hoạt động tư pháp.

Qua nghiên cứu các án lệ mới có thể nhận thấy ba xu hướng nổi bật.

Thứ nhất, tăng cường kiểm soát tính hợp pháp của hoạt động quản lý nhà nước đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Nổi bật là Án lệ số 90/2026/AL, trong đó Hội đồng Thẩm phán làm rõ thẩm quyền của Tòa án trong việc xem xét tính hợp pháp của Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được cấp trái quy định, kể cả trong trường hợp quyền sử dụng đất đã được chuyển dịch cho người thứ ba.

Thứ hai, đề cao việc giải quyết tranh chấp trên cơ sở bản chất của quan hệ pháp luật thay vì chỉ dựa vào hình thức của giao dịch hoặc quyết định hành chính. Đây là tư duy xuyên suốt trong nhiều án lệ được công bố năm 2026, thể hiện rõ xu hướng giải thích pháp luật theo mục tiêu điều chỉnh của quy phạm và bảo đảm công bằng thực chất trong hoạt động xét xử.

Thứ ba, tiếp tục khẳng định vai trò của án lệ trong việc thống nhất áp dụng pháp luật. Trong bối cảnh nhiều quy định pháp luật được sửa đổi, bổ sung, án lệ trở thành công cụ quan trọng giúp Tòa án vận dụng pháp luật theo cùng một phương pháp, đồng thời tạo cơ sở để luật sư, doanh nghiệp và các chủ thể tham gia tố tụng đánh giá trước rủi ro pháp lý và lựa chọn chiến lược giải quyết tranh chấp phù hợp.

Nhìn tổng thể, đợt công bố 08 án lệ mới không chỉ bổ sung thêm nguồn án lệ phục vụ hoạt động xét xử mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy phát triển án lệ của Tòa án nhân dân tối cao. Trọng tâm không còn là giải quyết một khoảng trống pháp luật đơn lẻ, mà hướng đến việc hình thành những nguyên tắc xét xử có khả năng áp dụng thống nhất đối với nhiều nhóm tranh chấp.

II. Giá trị của các án lệ mới đối với hoạt động giải quyết tranh chấp dân sự và áp dụng thống nhất pháp luật

Các án lệ có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 cho thấy bước phát triển mới trong tư duy xây dựng và áp dụng án lệ của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Nếu như các án lệ trước đây chủ yếu tập trung giải thích những quy định pháp luật còn có nhiều cách hiểu, thì các án lệ lần này hướng nhiều hơn đến việc hình thành các nguyên tắc xét xử có khả năng áp dụng thống nhất đối với nhiều nhóm tranh chấp.

1. Án lệ số 90/2026/AL – Hoàn thiện cơ chế kiểm soát tính hợp pháp của Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

Trong số các án lệ được công bố năm 2026, Án lệ số 90/2026/AL là một trong những án lệ có tác động lớn đến thực tiễn giải quyết tranh chấp đất đai. Giá trị của án lệ không nằm ở việc giải quyết một vụ án cụ thể mà ở việc làm rõ giới hạn giữa thẩm quyền quản lý hành chính của cơ quan nhà nước và quyền tài phán của Tòa án khi xem xét tính hợp pháp của Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Vụ án phát sinh từ việc cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chồng lấn lên phần diện tích đã được cấp cho người khác. Sau khi Giấy chứng nhận được cấp, quyền sử dụng đất tiếp tục được chuyển nhượng cho người thứ ba. Khi tranh chấp xảy ra, vấn đề đặt ra là liệu việc tài sản đã được chuyển dịch có làm mất quyền của Tòa án trong việc xem xét tính hợp pháp của Giấy chứng nhận hay không. Chính sự khác biệt trong nhận thức giữa các cấp xét xử đã dẫn đến việc Hội đồng Thẩm phán lựa chọn vụ án để phát triển thành án lệ.

Giá trị cốt lõi của án lệ là việc Hội đồng Thẩm phán phân biệt rõ hai cơ chế pháp lý độc lập. Một mặt là thẩm quyền thu hồi Giấy chứng nhận của cơ quan quản lý đất đai theo Luật Đất đai. Mặt khác, đó là quyền của Tòa án trong việc kiểm tra tính hợp pháp của quyết định hành chính khi giải quyết vụ án. Hai cơ chế này có căn cứ, mục đích và thẩm quyền áp dụng khác nhau nên không thể đồng nhất. Vì vậy, việc pháp luật đất đai không đặt ra trường hợp thu hồi Giấy chứng nhận trong một số tình huống không đồng nghĩa với việc Tòa án mất quyền xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính đã được ban hành.

Lập luận này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh thực tiễn xét xử trước đây còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau. Nếu chỉ vì quyền sử dụng đất đã được chuyển nhượng cho người thứ ba mà từ chối xem xét tính hợp pháp của Giấy chứng nhận thì những quyết định hành chính ban hành trái pháp luật vẫn có thể tiếp tục tồn tại và trở thành cơ sở cho nhiều giao dịch tiếp theo. Án lệ số 90/2026/AL đã khẳng định nguyên tắc kiểm soát tính hợp pháp của quyết định hành chính thông qua hoạt động xét xử, qua đó góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và sự thống nhất trong quản lý đất đai.

2. Án lệ số 87/2026/AL – Hoàn thiện nguyên tắc xử lý tài sản bảo đảm và bảo đảm an toàn giao dịch

Án lệ số 87/2026/AL tập trung thống nhất cách áp dụng pháp luật về giao dịch bảo đảm, đặc biệt là nguyên tắc xác định thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản bảo đảm. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh các quan hệ tín dụng và thương mại ngày càng phức tạp, với sự tham gia của nhiều chủ thể cùng có quyền lợi đối với một tài sản.

Điểm cốt lõi của án lệ là việc xác định quyền ưu tiên thanh toán không phát sinh từ thời điểm khởi kiện, xử lý tài sản hoặc tham gia tố tụng, mà được xác lập kể từ khi giao dịch bảo đảm có hiệu lực và phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba theo quy định của pháp luật. Vì vậy, việc xác định đúng thời điểm hình thành và hoàn thiện quyền bảo đảm là căn cứ quyết định thứ tự ưu tiên giữa các chủ thể có quyền đối với cùng một tài sản.

3. Thống nhất nhận thức về pháp luật tố tụng

Nổi bật trong nhóm này là Án lệ số 86/2026/AL về căn cứ xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục tái thẩm trong vụ án kinh doanh, thương mại. Án lệ được hình thành từ thực tế nhiều Tòa án còn có cách hiểu chưa thống nhất về khái niệm “tình tiết mới” và điều kiện để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm. Có trường hợp chỉ cần xuất hiện một tài liệu chưa được sử dụng trong quá trình xét xử là đã coi đó là căn cứ tái thẩm; nhưng cũng có trường hợp mặc dù phát hiện những tình tiết có khả năng làm thay đổi bản chất vụ án, Tòa án vẫn không chấp nhận xem xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật. Chính sự thiếu thống nhất này làm ảnh hưởng đến cả tính ổn định của bản án lẫn quyền được bảo vệ công bằng của đương sự.

Bên cạnh Án lệ số 86/2026/AL, Án lệ số 85/2026/AL và Án lệ số 88/2026/AL tiếp tục bổ sung những nguyên tắc quan trọng về xác định chủ thể tham gia tố tụng. Mặc dù phát sinh trong các lĩnh vực khác nhau, hai án lệ đều xuất phát từ một thực tế chung là việc xác định thiếu hoặc không đúng chủ thể có quyền, nghĩa vụ liên quan có thể dẫn đến việc giải quyết không toàn diện vụ án, ảnh hưởng đến hiệu lực của bản án và phát sinh những tranh chấp mới sau này.

Đối với Án lệ số 85/2026/AL, Hội đồng Thẩm phán làm rõ sự cần thiết phải xác định đầy đủ các doanh nghiệp bảo hiểm tham gia tố tụng trong những tranh chấp phát sinh từ hợp đồng bảo hiểm. Đây không đơn thuần là vấn đề thủ tục mà còn liên quan trực tiếp đến phạm vi quyền, nghĩa vụ của từng doanh nghiệp bảo hiểm và khả năng thi hành bản án sau khi có hiệu lực. Nếu bỏ sót một chủ thể có quyền, nghĩa vụ liên quan, bản án có nguy cơ không giải quyết triệt để toàn bộ quan hệ tranh chấp, kéo theo việc phát sinh thêm các vụ kiện mới và làm gia tăng chi phí tố tụng cho các bên.

Trong khi đó, Án lệ số 88/2026/AL lại tiếp cận từ góc độ bảo đảm quyền nhân thân trong tranh chấp hôn nhân và gia đình. Hội đồng Thẩm phán không phủ nhận vai trò của người đại diện theo ủy quyền, nhưng đồng thời khẳng định rằng đối với những quan hệ pháp luật gắn chặt với quyền nhân thân, đặc biệt là quyền trực tiếp nuôi con, việc ủy quyền không thể làm mất đi trách nhiệm trực tiếp của người có quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Cách tiếp cận này thể hiện quan điểm nhất quán rằng trong tố tụng dân sự, việc bảo đảm đúng chủ thể tham gia giải quyết vụ án không chỉ nhằm tuân thủ trình tự tố tụng mà còn là điều kiện để Tòa án đánh giá đầy đủ các yếu tố nhân thân, quyền lợi của trẻ em và lợi ích công cộng.

4. Từ giải quyết vụ án cụ thể đến định hình nguyên tắc áp dụng pháp luật

Một điểm đáng chú ý khi nghiên cứu toàn bộ 08 án lệ có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 là Hội đồng Thẩm phán không lựa chọn các vụ án chỉ vì tính phức tạp của tranh chấp, mà bởi mỗi vụ án đều đặt ra một vấn đề pháp lý có khả năng phát sinh nhiều cách hiểu và nhiều phương thức áp dụng khác nhau trong thực tiễn. Nói cách khác, giá trị của án lệ không nằm ở kết quả giải quyết đối với từng đương sự mà ở nguyên tắc pháp lý được rút ra từ quá trình giải quyết vụ án đó.

Đối với Án lệ số 83/2026/AL, vấn đề được đặt ra không đơn thuần là trách nhiệm bồi thường của doanh nghiệp bảo hiểm trong một vụ việc cụ thể, mà là cách hiểu thống nhất về phạm vi trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm khi cơ quan có thẩm quyền không xác định được người gây thiệt hại. Trong thực tiễn, đây là tình huống không hiếm gặp, đặc biệt đối với các vụ tai nạn giao thông mà người gây tai nạn bỏ trốn hoặc không xác định được danh tính. Nếu chỉ tiếp cận theo hướng máy móc, việc không xác định được người gây thiệt hại có thể trở thành căn cứ để từ chối trách nhiệm bảo hiểm. Tuy nhiên, Hội đồng Thẩm phán lựa chọn cách tiếp cận khác: đánh giá mục đích của chế định bảo hiểm bắt buộc và ý chí của nhà làm luật khi xây dựng cơ chế bảo vệ người bị thiệt hại. Chính cách tiếp cận theo mục tiêu điều chỉnh của pháp luật đã giúp án lệ vượt ra khỏi phạm vi của một vụ án cụ thể và trở thành cơ sở định hướng cho nhiều tranh chấp tương tự trong tương lai.

Trong khi đó, Án lệ số 84/2026/AL lại phản ánh một phương diện khác của hoạt động xét xử, đó là sự hài hòa giữa việc tôn trọng quyền tự định đoạt của các chủ thể và yêu cầu bảo vệ những lợi ích đặc biệt được pháp luật ưu tiên. Dù phát sinh trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, nhưng lập luận của Hội đồng Thẩm phán không chỉ có ý nghĩa đối với quan hệ nuôi con nuôi mà còn cho thấy quan điểm nhất quán rằng đối với những quan hệ mang tính nhân thân, việc áp dụng pháp luật không thể chỉ dựa trên ý chí của các bên mà còn phải xem xét đầy đủ lợi ích của người chưa thành niên, mục tiêu nhân đạo của pháp luật và các giá trị xã hội cần được bảo vệ.

Nếu đặt các án lệ từ số 83 đến số 90 trong một chỉnh thể thống nhất, có thể nhận thấy Hội đồng Thẩm phán đang theo đuổi ba định hướng lớn.

Thứ nhất, đề cao việc áp dụng đúng bản chất của quan hệ pháp luật. Đây là tư tưởng xuyên suốt từ Án lệ số 90 về hủy Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Án lệ số 87 về giao dịch bảo đảm cho đến Án lệ số 83 về trách nhiệm bảo hiểm. Trong mọi trường hợp, Hội đồng Thẩm phán đều lựa chọn giải quyết tranh chấp trên cơ sở bản chất pháp lý của quan hệ đang phát sinh, thay vì chỉ căn cứ vào hình thức của giao dịch hoặc tên gọi của văn bản.

Thứ hai, bảo đảm sự cân bằng giữa tính ổn định của các quan hệ pháp luật và yêu cầu bảo vệ công lý. Tư tưởng này thể hiện rõ ở Án lệ số 86/2026/AL về thủ tục tái thẩm cũng như Án lệ số 90/2026/AL về hủy Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Hội đồng Thẩm phán không tuyệt đối hóa bất kỳ giá trị nào mà luôn tìm kiếm điểm cân bằng giữa yêu cầu ổn định của giao dịch dân sự và trách nhiệm sửa chữa những sai sót nghiêm trọng trong hoạt động quản lý nhà nước hoặc hoạt động xét xử.

Thứ ba, nâng cao tính dự báo của hoạt động tư pháp. Đây có lẽ là giá trị quan trọng nhất của đợt công bố án lệ năm 2026. Khi các nguyên tắc pháp lý đã được xác lập thông qua án lệ, các cơ quan tiến hành tố tụng sẽ có cơ sở thống nhất trong việc giải quyết những vụ việc tương tự; đồng thời luật sư, doanh nghiệp và người dân cũng có điều kiện đánh giá trước rủi ro pháp lý, lựa chọn phương án ứng xử phù hợp và hạn chế các tranh chấp không cần thiết. Chính khả năng dự báo này là yếu tố làm gia tăng niềm tin của xã hội đối với hoạt động xét xử và góp phần xây dựng một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định.

Kết luận

Có thể khẳng định rằng, đợt công bố 08 án lệ mới không chỉ bổ sung thêm số lượng án lệ được áp dụng trong thực tiễn mà còn phản ánh sự chuyển biến rõ nét trong tư duy phát triển án lệ của Tòa án nhân dân tối cao. Thay vì tập trung giải quyết những khoảng trống của pháp luật như giai đoạn trước, các án lệ lần này hướng nhiều hơn đến việc thống nhất phương pháp áp dụng pháp luật, chuẩn hóa lập luận tư pháp và nâng cao chất lượng xét xử. Đây cũng là lý do khiến giá trị của các án lệ không dừng lại ở phạm vi từng vụ án, mà trở thành nguồn tham khảo quan trọng đối với hoạt động tư vấn, tranh tụng và giải quyết tranh chấp trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Trong trường hợp cần tư vấn pháp lý chuyên sâu, Quý khách hàng vui lòng liên hệ:

Luật sư Tư vấn – Tranh tụng: Nguyễn Thị Hoa

• – Email: info@bizlawyer.vn
• – Điện thoại: 086.885.1900

Trân trọng./.