Tranh chấp thừa kế: khi nào cần yêu cầu Tòa án giải quyết

Về nguyên tắc, việc phân chia di sản thừa kế trước hết được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận giữa những người thừa kế. Khởi kiện tại Tòa án chỉ đặt ra khi giữa các đồng thừa kế phát sinh tranh chấp mà không thể tự giải quyết bằng thỏa thuận, hoặc khi quyền, lợi ích hợp pháp của một hoặc một số người thừa kế bị xâm phạm. Bài viết dưới đây phân tích các căn cứ pháp lý xác định thời điểm phát sinh quyền khởi kiện, thời hiệu khởi kiện và thẩm quyền giải quyết đối với loại tranh chấp này theo quy định của pháp luật hiện hành.

1. Căn cứ phát sinh quyền khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế

Theo quy định của Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015, quyền khởi kiện của người thừa kế phát sinh khi có căn cứ cho rằng quyền hưởng di sản của mình đang hoặc có nguy cơ bị xâm phạm. Trên thực tiễn giải quyết tranh chấp dân sự, các căn cứ phổ biến bao gồm:

a. Tranh chấp về việc phân chia di sản

Đây là trường hợp giữa những người thừa kế không đạt được sự thống nhất về tỷ lệ phân chia, hiện vật được chia hoặc phương thức quy đổi giá trị di sản, đặc biệt đối với di sản là bất động sản hoặc phần vốn góp, cổ phần tại doanh nghiệp. Trong trường hợp này, mỗi đồng thừa kế có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án phân chia di sản theo quy định của pháp luật.

b. Tranh chấp về hàng thừa kế hoặc tư cách hưởng di sản

Theo quy định tại khoản 1 Điều 651 BLDS 2015, người thừa kế theo pháp luật được xác định theo ba hàng thừa kế. Khi phát sinh tranh chấp liên quan đến việc xác định quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi con nuôi, hoặc về việc một chủ thể có thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản hay không, đây là căn cứ để khởi kiện yêu cầu Tòa án xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế của một chủ thể theo quy định tại khoản 2 Điều 623 BLDS 2015.

c. Tranh chấp về hiệu lực của di chúc

Theo Điều 630 BLDS 2015, di chúc được coi là hợp pháp khi đáp ứng đồng thời các điều kiện: người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép; nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật.

Trường hợp có căn cứ cho rằng di chúc không đáp ứng một trong các điều kiện nêu trên, như bị lập trong tình trạng không đủ năng lực hành vi dân sự, bị giả mạo hoặc lập do bị cưỡng ép, người có quyền, lợi ích liên quan có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên bố di chúc vô hiệu toàn bộ hoặc một phần.

d. Tranh chấp liên quan đến việc quản lý, sử dụng hoặc định đoạt di sản

Trường hợp một hoặc một số đồng thừa kế tự ý quản lý, sử dụng, cho thuê hoặc thực hiện các giao dịch định đoạt đối với di sản khi chưa có sự đồng ý của những đồng thừa kế còn lại, hành vi này xâm phạm đến quyền sở hữu chung đối với di sản chưa chia. Trong trường hợp này, việc khởi kiện không chỉ nhằm mục đích phân chia di sản mà còn có thể đi kèm yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm ngăn chặn việc tẩu tán, định đoạt di sản, bảo đảm khả năng thi hành án sau này.

2. Thời hiệu khởi kiện – điều kiện tiên quyết để quyền khởi kiện được bảo vệ

Việc xác định thời hiệu khởi kiện có ý nghĩa quyết định đến việc yêu cầu khởi kiện có được Tòa án thụ lý, xem xét hay không. Theo Điều 623 BLDS 2015, thời hiệu thừa kế được quy định như sau:

• – Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 (ba mươi) năm đối với bất động sản, 10 (mười) năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế;
• – Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 (mười) năm, kể từ thời điểm mở thừa kế;
• – Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của người chết để lại là 03 (ba) năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.

Thời điểm mở thừa kế được xác định là thời điểm người có tài sản chết theo khoản 1 Điều 611 BLDS 2015.

Hết thời hiệu mà không có chủ thể nào thực hiện quyền khởi kiện, hậu quả pháp lý phát sinh theo khoản 1 Điều 623 BLDS 2015 là di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Trường hợp không có người thừa kế đang quản lý di sản, di sản thuộc quyền sở hữu của người đang chiếm hữu theo quy định tại Điều 236 BLDS 2015, hoặc thuộc về Nhà nước nếu không có người chiếm hữu. Như vậy, việc không thực hiện quyền khởi kiện trong thời hạn luật định có thể dẫn đến hậu quả chấm dứt quyền yêu cầu chia di sản của người thừa kế.

Ngoài ra, cần lưu ý theo khoản 2 Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015, Tòa án chỉ áp dụng quy định về thời hiệu theo yêu cầu của đương sự, với điều kiện yêu cầu này phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc.

3. Một số nội dung cần lưu ý khi thực hiện quyền khởi kiện

Trên cơ sở các quy định nêu trên, để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình, người có ý định khởi kiện tranh chấp thừa kế cần lưu ý các nội dung sau:

• – Chủ động xác định thời điểm mở thừa kế và thời hiệu khởi kiện tương ứng với từng loại yêu cầu (chia di sản, xác nhận/bác bỏ quyền thừa kế, hay yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản) ngay khi phát sinh tranh chấp;
• – Thu thập, lưu giữ đầy đủ tài liệu, chứng cứ chứng minh quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, giấy chứng tử, giấy chứng nhận kết hôn, các giấy tờ về hộ tịch liên quan) và tài liệu chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với di sản (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản), cũng như di chúc (nếu có);
• – Trường hợp có căn cứ về nguy cơ tẩu tán di sản, cần xem xét việc yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đồng thời với việc nộp đơn khởi kiện;
• – Việc tham vấn ý kiến luật sư ngay từ giai đoạn thương lượng, hòa giải có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá đúng căn cứ pháp lý, thời hiệu và định hướng giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả, hạn chế phát sinh chi phí tố tụng không cần thiết.

Tranh chấp thừa kế không chỉ đơn thuần là vấn đề “ai được hưởng bao nhiêu phần di sản”, mà còn có thể liên quan đồng thời đến tư cách người thừa kế, hiệu lực di chúc, thời hiệu, quyền đối với tài sản, nghĩa vụ tài sản của người chết và thẩm quyền giải quyết của Tòa án.

Vì vậy, trước khi nộp đơn khởi kiện, người có quyền và lợi ích liên quan nên rà soát đầy đủ thời điểm mở thừa kế, loại tài sản, người thừa kế, hiệu lực di chúc, thời hiệu và thẩm quyền của Tòa án để lựa chọn phương án tố tụng phù hợp.

Trong trường hợp cần hỗ trợ chuyên sâu, Quý khách hàng vui lòng liên hệ:

Luật sư Tư vấn – Tranh tụng: Hoàng Phương Trang

• – Email: info@bizlawyer.vn
• – Điện thoại: 086.885.1900

Trân trọng./.