Bãi bỏ hình phạt tử hình với tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ
Bãi bỏ hình phạt tử hình đối với Tội tham ô tài sản và Tội nhận hối lộ là một trong những nội dung sửa đổi đáng chú ý nhất của Bộ luật Hình sự từ ngày 01/7/2025. Việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình là một trong những nội dung được nhiều quốc gia quan tâm trong tiến trình cải cách tư pháp. Tại Việt Nam, việc bãi bỏ hình phạt tử hình đối với Tội tham ô tài sản và Tội nhận hối lộ không chỉ là sự điều chỉnh về chế tài mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy lập pháp, hướng đến nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản tham nhũng và phù hợp với xu hướng phát triển của pháp luật quốc tế.
Ngày 25/6/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2025 (sau đây gọi là “Luật số 86/2025/QH15”). Trong số các nội dung sửa đổi đáng chú ý, việc chính thức bãi bỏ hình phạt tử hình đối với “Tội tham ô tài sản” và “Tội nhận hối lộ” đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu pháp luật, cộng đồng doanh nghiệp cũng như dư luận xã hội.
1. Thu hẹp phạm vi áp dụng án tử hình
Theo Luật số 86/2025/QH15, từ ngày 01/7/2025 hình phạt tử hình được bãi bỏ đối với 08 tội danh, bao gồm:
- – Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân;
- – Tội gián điệp;
- – Tội phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
- – Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh;
- – Tội vận chuyển trái phép chất ma túy;
- – Tội tham ô tài sản;
- – Tội nhận hối lộ;
- – Tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược.
Đối với riêng “Tội tham ô tài sản” và “Tội nhận hối lộ”, thay vì áp dụng hình phạt tử hình như trước đây, mức hình phạt cao nhất hiện nay được áp dụng sẽ là tù chung thân. Đáng chú ý, quy định này cho thấy nhà làm luật đã chuyển trọng tâm từ việc “tước bỏ sinh mạng người phạm tội” sang ưu tiên “thu hồi tài sản thất thoát cho Nhà nước”. Đồng thời, tạo cơ chế khuyến khích người phạm tội tích cực khai báo trong quá trình giải quyết vụ án. Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi khoản 1 Điều 63 Bộ luật Hình sự theo hướng:
“Người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ chỉ có thể được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ và đã hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn.”
2. Vì sao Việt Nam lựa chọn bãi bỏ hình phạt tử hình đối với các tội phạm tham nhũng?
Trong quá trình xây dựng và thảo luận dự án luật, vấn đề giữ hay bỏ hình phạt tử hình đối với các tội phạm tham nhũng đã tạo nên nhiều luồng quan điểm khác nhau. Quan điểm ủng hộ duy trì án tử hình cho rằng tham nhũng là loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm, gây thiệt hại nghiêm trọng cho tài sản Nhà nước.
Loại tội phạm này làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với bộ máy công quyền và cản trở sự phát triển kinh tế – xã hội. Do đó, cần giữ mức hình phạt cao nhất để bảo đảm tính răn đe. Tuy nhiên, quan điểm được lựa chọn cuối cùng là tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Quyết định này xuất phát từ nhiều cơ sở thực tiễn và chính sách.
Thứ nhất, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản tham nhũng
Trong các vụ án tham nhũng lớn, mục tiêu quan trọng không chỉ là xử lý người phạm tội mà còn phải thu hồi tối đa tài sản bị chiếm đoạt hoặc thất thoát. Thực tiễn cho thấy, khi đối mặt với nguy cơ bị tuyên án tử hình, người phạm tội thường có ít động lực hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng hoặc tự nguyện khắc phục hậu quả.
Ngược lại, việc thay thế bằng hình phạt tù chung thân cùng cơ chế giảm án có điều kiện sẽ tạo động lực để người phạm tội chủ động giao nộp tài sản, hỗ trợ điều tra và khắc phục hậu quả. Đây là sự chuyển dịch từ tư duy “trừng phạt tuyệt đối” sang tư duy “xử lý hiệu quả”. Trong đó, lợi ích thu hồi tài sản cho Nhà nước được đặt ở vị trí trung tâm.
Thứ hai, phù hợp với xu hướng phát triển của pháp luật quốc tế
Trong nhiều thập kỷ qua, xu hướng hạn chế hoặc bãi bỏ hình phạt tử hình đã trở thành xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới. Đối với các tội phạm về tham nhũng, đa số các quốc gia không áp dụng hình phạt tử hình mà tập trung vào các biện pháp như phạt tù dài hạn, tịch thu tài sản và cơ chế thu hồi tài sản bất minh.
Việc Việt Nam tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng án tử hình thể hiện sự tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động hợp tác tư pháp quốc tế, tương trợ tư pháp và dẫn độ tội phạm.
Thứ ba, thể hiện rõ hơn nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự
Một trong những xu hướng phát triển của luật hình sự hiện đại là hạn chế tối đa việc tước bỏ quyền sống của con người và chỉ áp dụng trong những trường hợp thật sự đặc biệt.
Việc bãi bỏ hình phạt tử hình đối với “Tội tham ô tài sản” và “Tội nhận hối lộ” cho thấy Nhà nước tiếp tục kiên trì với chính sách hình sự nhân đạo đã được thể hiện qua nhiều lần sửa đổi Bộ luật Hình sự trước đây. Theo đó, hình phạt không chỉ nhằm trừng trị mà còn hướng tới giáo dục, cải tạo và tạo cơ hội cho người phạm tội khắc phục hậu quả do hành vi của mình gây ra.
3. Bỏ án tử hình có làm giảm hiệu quả phòng, chống tham nhũng?
Đây là câu hỏi nhận được nhiều sự quan tâm nhất kể từ khi quy định mới được thông qua. Trên thực tế, hiệu quả của công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm không chỉ phụ thuộc vào mức độ nghiêm khắc của hình phạt mà còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
Một hình phạt rất nghiêm khắc nhưng khó áp dụng hoặc ít được thực thi chưa chắc mang lại hiệu quả phòng ngừa cao hơn một cơ chế xử lý chắc chắn, minh bạch và có khả năng thu hồi triệt để tài sản phạm tội.
Mặt khác, dù không còn đối mặt với án tử hình, người phạm tội tham ô tài sản hoặc nhận hối lộ vẫn có thể bị tuyên mức án tù chung thân, bị tịch thu tài sản, bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề và phải gánh chịu những hệ quả pháp lý, kinh tế và xã hội hết sức nặng nề.
Đặc biệt, cơ chế giảm án mới đặt ra điều kiện rất nghiêm ngặt về việc hoàn trả tài sản tham nhũng. Điều này cho thấy chính sách mới không phải là sự nới lỏng trách nhiệm hình sự mà là sự thay đổi phương thức xử lý nhằm đạt hiệu quả thực tiễn cao hơn.
4. Những tác động dự kiến đối với hoạt động tố tụng và thực tiễn xét xử
Việc bãi bỏ hình phạt tử hình đối với các tội phạm tham nhũng được dự báo sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động tố tụng hình sự thời gian tới.
Thứ nhất, các cơ quan tiến hành tố tụng sẽ tập trung nhiều hơn vào hoạt động xác minh, kê biên, phong tỏa và thu hồi tài sản phạm tội.
Thứ hai, khả năng hợp tác của bị can, bị cáo trong các vụ án tham nhũng có thể được cải thiện đáng kể khi chính sách khoan hồng được quy định rõ ràng và có tính khả thi hơn.
Thứ ba, đối với hoạt động bào chữa, luật sư sẽ có thêm cơ sở pháp lý để tư vấn và xây dựng chiến lược bảo vệ quyền lợi cho thân chủ theo hướng chủ động khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản và hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng nhằm được hưởng các chính sách khoan hồng theo quy định của pháp luật.
Kết luận
Luật sư tư vấn tranh tụng
Việc chính thức bãi bỏ hình phạt tử hình đối với Tội tham ô tài sản và Tội nhận hối lộ là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình cải cách pháp luật hình sự tại Việt Nam. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng án tử hình, tăng cường tính nhân đạo trong chính sách hình sự và chuyển trọng tâm từ việc trừng trị đơn thuần sang mục tiêu khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng.
Mặc dù vẫn còn những ý kiến khác nhau về tác động đối với tính răn đe, song có thể thấy rằng chính sách hình sự hiện đại không chỉ đòi hỏi sự nghiêm khắc mà còn phải bảo đảm tính hợp lý, hiệu quả thực tiễn và khả năng đáp ứng các yêu cầu của quá trình hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xu hướng thu hẹp hình phạt tử hình nhiều khả năng sẽ tiếp tục được nghiên cứu và mở rộng trong tương lai.
Trong trường hợp cần hỗ trợ chuyên sâu, Quý khách hàng vui lòng liên hệ:
Luật sư Tư vấn – Tranh tụng: Trần Thị Kim Phụng
- – Email: phung.tran@bizlawyer.vn
- – Điện thoại: 0868 851 900
Trân trọng./.
